XA TIỀN TỬ

(Semen plantaginis)

Còn gọi là hạt Mã đề, là hạt phơi hay sấy khô của cây Mã đề có tên thực vật là Plantago asiatica L hoặc Plantago depressa Wild thuộc họ Mã đề để dùng làm thuốc được ghi đầu tiên trong sách Bản kinh. Cây Mã đề mọc hoang và đưọc trồng khắp nơi ở nước ta.

Tính vị qui kinh:

Vị ngọt, tính hàn; qui kinh Thận Can Phế.

Theo các sách thuốc cổ:

Thành phần chủ yếu:

Plantasan, palmitic acid, arachidic acid, succinic acid, adenine, cholic acid, stearic acid, oleic acid, linolenic acid.

Theo sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt nam của GS Đỗ tất Lợi:

  1. Toàn cây chứa một glucozit gọi là aucubin hay rinantin còn gọi là aucubazit.
  2. Trong lá có chất nhày, chất đắng carotin, vitamin C, vitamin K và vitamin T, acid citric.
  3. Trong hạt chứa nhiều chất dầu, acid plantenolic, adenin và cholin.

Tác dụng dược lý:

A.Theo Y học cổ truyền:

Xa tiền tử có tác dụng lợi thủy, thanh thấp nhiệt, thảm thấp chỉ tả, thanh can minh mục, thanh phế hóa đàm.

Chủ trị các chứng: phù thũng, chứng lâm, thấp tả, mắt đỏ, ho do phế nhiệt.

Trích đoạn Y văn cổ:

B.Kết quả nghiên cứu dược lý hiện đại:

  1. Trước đây có báo cáo về tác dụng lợi tiểu của Xa tiền tử và Xa tiền thảo nhưng gần đây có báo cáo cho rằng thuốc sắc cho người và súc vật thực nghiệm uống không thấy có tác dụng lợi tiểu rõ rệt.
  2. Cây và hạt Mã đề đều có tác dụng hóa đàm và cầm ho.
  3. Cây Mã đề có tác dụng ức chế nấm ngoài da. Thuốc có nhạy cảm cao với tụ cầu vàng, nhạy cảm vừa với trực khuẩn lî Sonner, nhạy cảm nhẹ đối với trực khuẩn đại tràng, trực khuẩn mũ xanh và trực khuẩn thương hàn. Cồn chiết xuất với nồng độ 15mg/ml giết chết xoắn khuẩn.

Ứng dụng lâm sàng:

1.Trị viêm đường tiết niệu, đái rắt đái buốt:

2.Trị tiêu chảy:

3.Trị đau mắt sưng đỏ do can nhiệt:

4.Trị tiêu chảy trẻ em: Hoàng Đông Đô và cộng sự mỗi ngày dùng Xa tiền tử 30g bọc vải sắc nước gia đường vừa đủ cho uống, theo dõi 69 ca phần lớn trong 1 - 2 ngày khỏi tỷ lệ đạt 91,3% (Tạp chí Trung tây y kết hợp 1987,11:697).

5.Trị ho:

Ngoài ra, có tác giả dùng Xa tiền tử, Hạ khô thảo, Tang ký sinh, Cúc hoa. Trị huyết áp cao, phối hợp với Sơn dược, Ý dĩ, Thương truật trị chứng huyết trắng, trùng roi âm đạo.

Liều lượng thường dùng:

Phụ chú:

XA TIỀN THẢO có tác dụng như Xa tiền tử và thanh nhiệt giải độc. Dùng trị tiểu có máu phối hợp với Hạn liên thảo mỗi thứ tươi 60 - 80g.

Xa tiền thảo tươi giã nát đắp mụn nhọt sưng tấy có tác dụng tiêu sưng.