Đêm xuống, tuyết rơi. Một lớp tuyết dày trắng tinh bao phủ mặt đất.
Anh tỉnh dậy với những suy nghĩ vui vẻ về bức thư mới nhận được hôm qua, về cái tin tốt lành bất ngờ vừa đến. Cảm thấy mình trở nên trẻ trung và hạnh phúc, anh cất tiếng hát khe khẽ. Sau đó anh bước đến gần cửa sổ, kéo rèm lên và chợt nhìn thấy tuyết. Bài hát trên môi bỗng tắt lịm, một nỗi buồn choán ngợp trong lòng. Anh sợ hãi nhún đôi vai gầy gò xương xẩu.
Mỗi khi mùa đông đến là bắt đầu một thời kỳ khó khăn đối với anh, không giống với bất cứ điều gì và không thể hiểu nổi ngoài anh ra. Chỉ cần một bông tuyết thôi cũng đủ gợi lên cho anh những ý nghĩ về cái chết và sự hủy diệt. Và thế là lại bắt đầu những buổi chiều kéo dài vô tận với bóng tối và sự im lặng đến mụ mị cả người. Anh không thể làm việc trong xưởng họa của mình - tâm hồn anh như đông cứng lại. Có lần, vào mùa hè anh đến một thành phố nhỏ, sống trong căn phòng rộng rãi, sáng sủa, với những ô cửa kính bên dưới sơn trắng. Nhưng những tấm kính sơn trắng trông như những tảng băng gây cho anh cảm giác khó chịu. Anh cố bắt mình phải vượt qua, cố sống trong căn phòng đó vài tháng và ngày nào anh cũng tự nhủ với mình rằng, theo quan điểm của nhiều người, băng giá cũng rất tuyệt, rằng mùa đông hay mùa hè chỉ là một trong số vô vàn những điều kỳ diệu của tạo hóa - nhưng thảy đều vô ích, anh vẫn không sao cầm nổi cây cọ để bắt tay vào việc. Cái sự tra tấn thường nhật ấy đã đè bẹp anh.
Sau này anh có dịp sống ở Paris. Dạo ấy thành phố như sôi lên bởi những lễ hội vui vẻ. Anh thích đi dạo trên các đại lộ, thỏa chí ngắm nhìn quang cảnh. Đang giữa mùa hè, trời chiều ấm áp, từ các công viên tỏa lên mùi hoa lá và cây cỏ, phố xá sáng trưng ánh điện, mọi người đi lại nét mặt rạng ngời, cười nói, la hét, hát hò vui vẻ, ném kẹo bánh vào nhau. Tất cả đều toát lên niềm vui sống. Đã bao nhiêu lần anh bước ra phố, hy vọng sẽ hòa nhập vào dòng người và vui vẻ cùng với họ, nhưng chỉ được nửa giờ anh đã gọi xe ngựa về nhà. Tại sao lại như vậy? Từ một nơi rất xa những hồi ức như hiện về: anh bị quay tròn trong luồng sáng của những bóng điện, còn dưới chân là những viên kẹo lấp lóa trông như những bông tuyết.
Năm nào sự việc cũng lặp đi lặp lại như thế. Vậy thì tâm hồn anh nương náu nơi đâu? Có thể là trong xứ sở của mặt trời, của những cây cọ vùng nhiệt đới, có thể là bên bờ sông Hằng, nơi những đóa sen không bao giờ tàn lụi…
*
Đêm xuống, tuyết rơi. Anh nghĩ, ở trong rừng, lũ chim chắc phải lạnh lắm, rễ cây hoa đồng thảo nằm trong lòng đất đang phải chịu cái lạnh khủng khiếp, còn những con thỏ, mùa này kiếm ăn ra sao?
Anh không thể ra khỏi nhà nữa. Hết tháng này đến tháng khác anh không rời khỏi căn phòng của mình mà chỉ đi đi lại lại giữa bốn bức tường, hoặc là ngồi bất động trên ghế và suy tư. Không ai có thể hiểu cho anh phải khổ sở đến thế nào trong sự giam cầm ấy. Anh còn trẻ, sức khỏe dồi dào, có thể vùng vẫy giữa biển đời, nhưng chỉ cần một cơn lạnh đột ngột, một sự thay đổi thời tiết bất thường là cũng đủ giam anh lại trong nỗi suy tư cô đơn. Vào những ngày như thế, vợ anh thường khóa chặt tủ trái cây mà chị mua cho các con, nếu không, chồng chị sẽ lấy mấy trái táo cùng với chùm nho đặt vào chiếc đĩa để ngay trước mặt mà ngắm nhìn rất lâu. Chỉ đơn giản đó là trái cây của mùa hè, của vùng đất miền Nam, và cuối cùng anh sẽ ăn hết số trái cây ấy.
Có điều lạ là sự biến đổi cảm xúc trong con người anh diễn ra rất nhanh. Bình thường, anh không thích trả lời thư, nhưng giờ đây, anh ngồi lì bên bàn và viết trả lời hàng đống thư, thậm chí cả với những người chưa cần phải hồi âm, với những lời hỏi thăm xã giao và những tin tức vụn vặt. Tâm trạng của anh u ám, cảm giác như cái chết đang đến gần, và với những lá thư gửi đi khắp nước anh hy vọng ít ra thì mình cũng sẽ duy trì được mối dây liên lạc với cuộc đời.
Ngoài ra, cũng còn một số thay đổi khác nữa diễn ra với anh: anh hoàn toàn đánh mất sự cân bằng trong tâm hồn; những khi chỉ còn lại một mình anh thường hay rên rỉ, còn ban đêm, anh cứ trằn trọc mãi trên giường mà không sao nhắm mắt nổi.
Thế nhưng, mỗi khi hè đến, con người vụng về và yếu đuối ấy lại lột xác thành một người lúc nào cũng vui tươi. Vậy mà cứ đến mùa đông u ám, một nỗi buồn tuyệt vọng lại xâm chiếm lòng anh. Những cơn bột phát của anh thường diễn ra đột ngột và gay gắt, chẳng khác gì những khoảnh khắc u ám vụt đến giữa lúc trời quang mây tạnh. Không biết đã bao lần, với những giọt nước mắt đầm đìa, anh quỳ trước đứa con nhỏ và cầu nguyện cho nó. Anh mong nó, một đứa bé hoàn toàn khác hẳn anh, sau này đừng dính vào cái bả hư danh. Một cuộc sống như thế sẽ làm méo mó cái nhìn, thái độ và cách ứng xử của họ… Nên đối với con trai, anh muốn nó phải tự gieo trồng và thu hoạch trên cánh đồng của mình. Đó là điều quan trọng nhất đối với những ai tự làm việc và hưởng thụ thành quả do chính mình làm ra. Còn một điều nữa: anh cầu mong Chúa che chở cho nó trên đất khách quê người. Con người phải hứng chịu bao nỗi bất hạnh không đáng có khi phải sống tha hương! Chẳng những thế, nó còn chưa thông thạo ngôn ngữ, không am hiểu ánh mắt và nụ cười của những con người xa lạ. Bầu trời và vị trí các ngôi sao trên xứ người cũng khác đến mức không thể nhận ra. Ngắm nhìn những bông hoa - màu sắc cũng không phải như ở quê, còn những con chim nơi quê người tiếng hót cũng khác. Và lá cờ đang bay phần phật trên cột cờ cũng khác.
Bằng một sự linh cảm, con anh đã đoán ra mình đã bị số phận rứt ra khỏi mảnh đất quê hương một cách không thương tiếc: có thể nhiều năm trước nó đã sống trên một vùng đất khác, một vùng đất ấm áp rất xa nơi đây.
Âm 32 độ C.
Anh hoảng sợ nhận ra giá lạnh mỗi lúc một tăng và tất cả mọi sinh vật đang bị tê cóng. Ngoài cửa sổ là cánh rừng và con đường rộng dẫn vào thành phố, dân chúng đang hối hả ngược xuôi. Không một chiếc lá nào lay động, chỉ có những cành thông chĩa thẳng lên trời, cây cối đều phủ một lớp sương giá. Thời tiết tuyệt đẹp cho những người yêu thích các môn thể thao mùa đông. Một con chim vành khuyên yếu ớt đập đập đôi cánh trong không khí kéo theo sau một dải hơi nước mong manh. Thiên nhiên như chết cóng, xung quanh chỉ toàn là băng giá và sự tĩnh lặng. Ngay cả ngọn gió cũng không thể làm cho không khí bị xao động. Cảnh vật trắng toát trông như một miếng mỡ lá.
Từ con đường bên dưới vọng lên tiếng lục lạc - một chiếc xe ngựa kéo với đôi nam nữ vừa chạy ngang qua. Trên đầu con ngựa và những người ngồi trên xe bốc lên một làn hơi nước trăng trắng trông như làn mây mỏng. Người đàn ông và người phụ nữ kia ắt hẳn chưa bao giờ nhìn thấy cây nho lớn lên như thế nào, thậm chí có thể họ cũng chưa một lần được nếm trái nho.
Qua nét mặt, có thể nhận thấy họ không hài lòng với thời tiết, họ bình thản đi vào thành phố để giải quyết những công việc vặt vãnh của mình nên chỉ thỉnh thoảng mới ra roi thúc chú ngựa đang uể oải kéo chiếc xe trượt. Anh, một kẻ ngụ cư đến từ xứ sở mặt trời nhìn cảnh ấy không kìm nổi tiếng cười. Còn đôi nam nữ kia vẫn bình thản, không chút ngạc nhiên nhìn ngắm thế giới huyền bí và đáng sợ của băng tuyết đang bao trùm khắp xung quanh. Họ chẳng hề bận tâm về nó, bởi lẽ chính họ là những đứa con của băng tuyết và đã lớn lên giữa băng tuyết. Họ ngồi trong chiếc xe trượt như những con hải mã, bộ râu quai nón của người đàn ông trông như những que băng.
Cuối cùng, qua cửa sổ, người họa sĩ khốn khổ vì bị cơn giá lạnh hành hạ nhìn thấy cô con gái của mình đang chơi trong sân. Con bé được quấn kín từ đầu đến chân bằng đồ len, đi đôi ủng lông bằng da dê, đang kéo chiếc xe trượt trên tuyết. Những bước chân của nó đạp trên tuyết vọng đến tai anh những tiếng rít ken két lạnh lẽo. Anh rùng mình nhắm mắt lại, cảm thấy khó chịu đến mức vã mồi hôi trán. Cô bé ngẩng khuôn mặt đỏ hồng lên, nói rằng sợi dây kéo bị đứt. Không đội mũ, không mặc thêm áo ấm, anh chậm rãi đi xuống nối lại sợi dây cho con. “Cha không lạnh à?” - con gái hỏi anh. Không, anh không cảm thấy lạnh, tay anh vẫn ấm, chỉ có làn không khí lạnh buốt như kim châm vào cổ họng, nhưng anh không bao giờ bị lạnh.
Anh nhận thấy cây bạch dương già cao vút đứng bên cổng như bị lún xuống còn thân bị nứt ra. “Tất cả là vì băng tuyết” - anh rùng mình nghĩ.
Ngay trong đêm ấy, thời tiết bỗng dưng thay đổi. Anh ngồi trên giường lặng lẽ chờ trời ấm dần lên, dù biết rằng mùa đông vẫn còn quay trở lại và còn lâu nó mới đi hẳn. Mặc dù vậy trong tâm hồn anh vẫn le lói một tia hy vọng.
*
Băng tuyết mỗi ngày một yếu dần và cuối cùng thì những đám tuyết đọng trên mái nhà cũng rơi xuống, còn trên bầu trời có cảm giác như những cơn sóng biển đang gào thét dữ dội.
Niềm hy vọng trong anh mỗi ngày một lớn dần, tâm hồn anh như bị xao động bởi những âm thanh lan truyền trong không gian chẳng khác gì những giai điệu - có thể mùa xuân đang bắt đầu dạo bản hành khúc của mình bằng chiếc trống nạm vàng!
Một đêm anh nghe có tiếng gõ vào cửa sổ; anh bật dậy khỏi giường chăm chú lắng nghe - ồ, những giọt mưa! Một niềm vui không thể diễn tả tràn ngập trong lòng. Anh vội vàng mặc quần áo, chạy vào xưởng vẽ và bật hết đèn lên. Bỗng chốc, tất cả nỗi buồn của anh biến thành niềm cảm hứng sáng tạo mãnh liệt, sức sáng tạo bấy lâu ngủ yên bỗng bừng thức dậy. Và ngay trong đêm ấy, anh bắt tay ngay vào công việc với một niềm đam mê kỳ lạ. Những hình ảnh và âm thanh của miền đất ấm áp bỗng ập đến tràn ngập tâm trí anh, trước mắt anh như hiện lên một bức tranh kỳ ảo: giữa một thung lũng đẹp như trong chuyện cổ tích là một chàng trai - đó chính là đức chúa trời lúc còn trẻ, ngài vừa mới xuất hiện trên thế gian và lần đầu tiên được nhìn ngắm thế giới vạn vật.
Thượng đế, người cai quản vạn vật đang vui sướng ngắm nhìn buổi bình minh của thế giới. Quanh ngài là thiên nhiên hào phóng đang bừng lên đầy nhựa sống với những hàng dừa, những đóa hoa nhiệt đới, những chùm dây leo có những chiếc lá to như đang phập phồng thở; rồi những cánh đồng lúa mạch đen, cánh đồng ngô, cánh đồng nho. Dưới thung lũng là bầy thú thơ thẩn dạo chơi cạnh con người, thậm chí nghe cả tiếng chúng đang gặm cỏ; còn ở phía trên từng đàn chim chao lượn bên những vách đá với những đôi cánh khỏe như những tấm khiên, cặp mắt sáng như những đốm lửa xanh. Xa xa thấp thoáng những hàng cọ chạy tít đến tận chân trời…
Tia nắng mặt trời đầu tiên ấm áp tỏa xuống toàn bộ cảnh vật, soi rõ từng con người từ đầu đến chân…
Anh vẽ đến tận sáng, sau đó ngủ khoảng một tiếng rồi lại đến bên giá vẽ. Không điều gì có thể ngăn cản anh làm việc, có một sức mạnh kỳ lạ nào đó đang chế ngự tâm hồn anh, cuốn hút anh theo. Năm ngày mưa không ngớt - và cũng trong từng ấy ngày họa sĩ đã hoàn thành xong bản phác thảo cho bức tranh “Con của mặt trời”.
*
Một người đàn ông nhỏ bé da rám nắng, hói đầu, không râu, vẻ mặt rầu rĩ, hoàn toàn không có gì đáng để ý đang lặng lẽ ngồi trên ghế nghe mọi người xung quanh trò chuyện sôi nổi. Thỉnh thoảng ông ho khan vài tiếng, bối rối lấy tay che miệng. Nếu có ai bắt chuyện, ông run rẩy ngơ ngác nhìn người đó rất lâu. Khi đã tìm được một góc vừa ý, ông cứ ngồi mãi ở đó suốt cả buổi. Dáng vẻ của ông vụng về, xấu xí đến mức chẳng ai thèm để ý. Có cảm giác ông rơi vào cái hội này là một sự nhầm lẫn tai hại.
Vài tuần sau, người đàn ông có nước da rám nắng gửi tranh của mình đi triển lãm. Bắt đầu từ hôm đó, mọi người đều biết đến ông.
(Dịch từ bản tiếng Nga của C. Tarkhanova.
TUYỂN TẬP HAMSUN.
Tập 2)
KNUT HAMSUN (Na Uy)
ĐÀO MINH HIỆP (dịch)